De geometrie van Damascus: waarom de achtpuntige ster overal is

Een paar berichten geleden beloofden we in onze gids om echt Damasceens mozaiëk te herkennen terug te komen op de betekenis achter de geometrische patronen. Hier is die: waarom de achtpuntige ster en de achthoek verschijnen op bijna alles wat Damascus maakt, van mozaiëkdozen tot moskeeplaatsen.

Waarom verschijnt er op bijna elk stuk een sterpatroon?

Omdat het het meest voorkomende motief in de islamitische geometrische kunst is, en Damascus al meer dan duizend jaar een van de grote centra ervan is. De achtpuntige ster, bekend als rub el hizb, wordt opgebouwd uit twee overlappende vierkanten, waarvan er één 45 graden gedraaid is ten opzichte van het andere, en komt voor in hout, steen, tegels en metaalwerk in de hele islamitische wereld. Op een Damasceens mozaiëkstuk is dit zelden toeval of louter decoratie: het is de basiseenheid waaruit het hele patroon groeit.

Waar komt de achtpuntige ster vandaan?

De vroegst bekende voorbeelden van losstaande achtpuntige sterren in de islamitische kunst dateren uit de Grote Moskee van Kairouan in de 9e eeuw, en van daaruit verspreidde het motief zich door de regio. Twee vierkanten, getekend vanuit hetzelfde middelpunt en 45 graden ten opzichte van elkaar gedraaid, is echt alles wat nodig is om er één te construeren: geen geavanceerd gereedschap, alleen een passer, een liniaal en een vaste hand. Die eenvoud is deels waarom het zo ver reisde: elke ambachtsman die een cirkel kon verdelen, kon een perfecte achtpuntige ster tekenen, en de methode precies zo doorgeven als hij die had geleerd.

Waarom komt de achthoek net zo vaak voor?

De achthoek is wat overblijft zodra je een achtpuntige ster tekent: verbind de acht buitenste punten van de twee overlappende vierkanten en je krijgt een achtzijdige vorm die stilletjes binnenin de ster zit. Het is dezelfde meetkunde vanuit een andere hoek bekeken, en daarom duiken de twee motieven voortdurend samen op: in de rand van een mozaiëkpaneel, in een achthoekig dienblad, in de binnenplaatsen en fonteinen van het oude Damascus zelf, waar deze vorm al eeuwenlang in steenwerk wordt gebruikt.

Hoe komt deze meetkunde in een mozaiëkbundel terecht?

Het verband is niet alleen visueel. Zoals we beschreven in hoe een mozaiëkdoos wordt gemaakt, rangschikt een ambachtsman tientallen staafjes hout en parelmoer rond een gedeelde kern en lijmt ze tot een bundel voordat deze in plakjes wordt gesneden. Rangschik je die staafjes in een ring, dan is een acht- of zeszijdige dwarsdoorsnede het natuurlijke, bijna onvermijdelijke resultaat: de meetkunde zit ingebakken in de fysieke handeling van bundelen, niet achteraf toegevoegd met een sjabloon. De precisie van de bundel en de precisie van de ster zijn, heel letterlijk, dezelfde vaardigheid.

Waarom heeft deze meetkunde zo lang standgehouden?

Deels omdat ze geen verhaal nodig heeft om mooi te zijn: een ster opgebouwd uit twee vierkanten leest voor iedereen, in elke eeuw, ongeacht wat men gelooft, als evenwicht en orde. En deels omdat meetkunde de grote visuele taal van de regio werd in een tijd waarin figuratieve decoratie zelden werd gebruikt in religieuze en openbare gebouwen: het patroon droeg een betekenis die niet aan afbeeldingen werd gevraagd. Die gewoonte overleefde haar oorspronkelijke context en vond ook haar weg naar wereldlijke voorwerpen, waaronder de dozen, dienbladen en panelen die vandaag in Damascus met de hand worden gemaakt, waar dezelfde achtpuntige ster die de leerlingen van Gergi Albittar ooit met de hand lijmden, nog steeds elk patroon bij elkaar houdt.

Bekijk de meetkunde van dichtbij in de Décor-collectie van Damascus Box, waar achthoekige dienbladen en sterpanelen met passie en heel veel geduld met de hand worden gemaakt door echte ambachtslieden in Damascus.